Ngành công nghiệp luyện kim Ukraine – lĩnh vực nền tảng từng đóng góp khoảng 7% GDP quốc gia và giải quyết việc làm cho hàng chục nghìn lao động – đang rơi vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong nhiều năm trở lại đây. Chuỗi tấn công tên lửa dồn dập nhằm vào các cơ sở công nghiệp nặng trọng yếu, kết hợp cùng sự tê liệt của các tuyến logistics hàng hải Biển Đen và những rào cản kỹ thuật từ Liên minh châu Âu (EU), đang đẩy các tập đoàn thép hàng đầu nước này đến bờ vực phải đóng cửa toàn bộ dây chuyền sản xuất cho đến khi xung đột chấm dứt.
Tê Liệt Chuỗi Lò Cao: Ba “Ông Lớn” Đình Chỉ Hoạt Động
Theo thông tin từ Hiệp hội Các doanh nghiệp luyện kim Ukraine (Ukrmetallurgprom), các đợt tập kích từ tháng 8/2026 đến nay – với ít nhất 9 vụ tấn công bằng tên lửa đạn đạo trúng vào các tổ hợp công nghiệp nặng – đã gây tổn thất trực tiếp ước tính gần 100 triệu USD. Ông Oleksandr Kalenkov, Chủ tịch Ukrmetallurgprom, nhận định năm 2026 là giai đoạn khốc liệt nhất đối với ngành kể từ sau tổn thất tại hai khu liên hợp luyện kim biểu tượng Azovstal và Illich ở Mariupol (vốn từng khiến sản lượng toàn ngành sụt giảm 40%).
Điểm nghẽn nguy hiểm nhất hiện nay nằm ở việc hệ thống lò cao (blast furnaces) – “trái tim” của quy trình sản xuất gang thô và thép lỏng – liên tục bị hư hại hoặc mất nguồn cung năng lượng vận hành:
- Đình chỉ luyện thép: Không có gang lỏng đầu vào, chuỗi giá trị luyện cán thành phẩm hoàn toàn bị bẻ gãy. Ngày 25/09/2026, ArcelorMittal Kryvyi Rih – nhà sản xuất thép tích hợp lớn nhất Ukraine – chính thức thông báo chưa thể tái khởi động các lò luyện thép.
- Quy mô ảnh hưởng: Cả ba tập đoàn thép đầu ngành của Ukraine gồm Metinvest, ArcelorMittal Kryvyi Rih và Interpipe (nhà sản xuất ống thép đúc và bánh xe lửa chuyên dụng) đều đã phải tạm ngừng các phân xưởng luyện thép cốt lõi.
Việc tê liệt các tổ hợp này không chỉ cắt đứt nguồn cung thép thanh, thép tấm kết cấu dùng cho nỗ lực tái thiết công trình quốc gia, mà còn đe dọa trực tiếp đến thị trường ống thép công nghiệp và thép hợp kim chất lượng cao vốn là thế mạnh xuất khẩu truyền thống của Ukraine.
Gánh Nặng Chi Phí Vận Tải Và Rào Cản Xanh CBAM Từ Thị Trường EU
Khó khăn của các nhà luyện kim Ukraine còn bị nhân lên gấp bội bởi sự đứt gãy của chuỗi cung ứng nguyên liệu và vận chuyển thương mại. Kể từ khi các cảng biển chiến lược tại Biển Đen bị gián đoạn hoạt động, luồng xuất nhập khẩu kim loại của Ukraine buộc phải chuyển hướng hoàn toàn sang mạng lưới đường sắt liên vận và các cảng trung chuyển thứ cấp tại Ba Lan và Romania.
Theo ông Oleksandr Myronenko, Giám đốc vận hành của Tập đoàn Metinvest, phương án thay thế này khiến cước vận chuyển các loại nguyên liệu thô thiết yếu như than mỡ luyện cốc và quặng sắt tăng vọt từ 50% đến 60%. Mức chi phí logistics leo thang phi mã bào mòn toàn bộ biên lợi nhuận, khiến việc nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất trở thành gánh nặng tài chính không thể gánh vác đối với nhiều nhà máy nằm sâu trong nội địa.
Bên cạnh áp lực vận tải, việc tiếp cận thị trường tiêu thụ chính là EU ngày càng trắc trở:
- Hạn chế thương mại và tiêu chuẩn phát thải: Các quy định mới từ Brussels siết chặt hạn ngạch nhập khẩu, trong khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) bắt đầu áp đặt thêm chi phí phát thải khí nhà kính lên từng lô hàng kim loại.
- Thế tiến thoái lưỡng nan: Đại diện Metinvest chỉ rõ, các doanh nghiệp Ukraine không thể cùng lúc phân bổ hàng trăm triệu USD để đầu tư công nghệ xanh giảm phát thải carbon theo chuẩn EU, trong khi vẫn phải chật vật xoay xở kinh phí khắc phục thiệt hại nhà xưởng sau mỗi đợt tấn công.
- Rào cản vốn quốc tế: Do cơ cấu sở hữu đặc thù, nhiều tập đoàn luyện kim lớn gặp trở ngại khi tiếp cận các gói tín dụng tái thiết từ các định chế tài chính quốc tế như Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu (EBRD).
Kiến Nghị Lập Quỹ Phục Hồi Và Nhu Cầu Tái Thiết Tuyến Hàng Hải Biển Đen
Trước nguy cơ một ngành công nghiệp nền tảng bị xóa sổ, cộng đồng luyện kim Ukraine đã đệ trình lên Thủ tướng Serhii Koretskyi và Quốc hội các nhóm giải pháp ứng cứu khẩn cấp:
- Thành lập Quỹ Phục hồi Ngành Thép: Mô phỏng theo cơ chế của Quỹ Hỗ trợ Năng lượng Ukraine, nhằm huy động nguồn tài trợ từ các đối tác quốc tế giúp các nhà máy mua sắm thiết bị thay thế khẩn cấp từ các nhà sản xuất máy móc cơ khí châu Âu.
- Cơ chế chia sẻ chi phí logistics và ngoại lệ CBAM: Đề xuất chính quyền Kiev duy trì giá cước đường sắt để bảo đảm ngân sách, trong khi vận động EU tài trợ bù đắp phần chênh lệch cước vận tải quốc tế; đồng thời kiến nghị Brussels cấp cơ chế miễn trừ hoặc hoãn áp dụng nghĩa vụ CBAM cho thép Ukraine.
- Khôi phục hành lang xuất khẩu Biển Đen: Đây được xem là “chìa khóa” mang tính quyết định. Ngày 23/09/2026, bên lề phiên họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, 51 quốc gia đã ký tuyên bố chung kêu gọi bảo đảm an toàn cho các tuyến thương mại hàng hải trên Biển Đen. Việc tái thông luồng tàu biển không chỉ giảm tải tới 50% chi phí vận chuyển mà còn cho phép Ukraine duy trì xuất khẩu quặng sắt nguyên khai sang các thị trường châu Á và Trung Đông để thu về nguồn ngoại tệ sống còn.
Ngay cả khi các cơ chế hỗ trợ tài chính được thông qua kịp thời, các chuyên gia ước tính ngành thép Ukraine vẫn sẽ cần tối thiểu nhiều tháng và hàng trăm triệu USD để sửa chữa các phân xưởng cán, lò cao và hệ thống đường ống công nghệ. Nếu tình hình an ninh không sớm được cải thiện, việc mất đi năng lực sản xuất của ngành công nghiệp luyện kim sẽ để lại khoảng trống khó bù đắp cho nền kinh tế Ukraine trong suốt giai đoạn tái thiết hậu chiến.
