Ngành công nghiệp luyện kim thế giới – lĩnh vực hiện chịu trách nhiệm cho khoảng 7% đến 9% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu – đang bước vào một cuộc chuyển dịch mang tính cấu trúc sâu sắc nhất trong lịch sử. Trước sự giám sát nghiêm ngặt từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh Châu Âu (EU) cùng cam kết khử carbon trong toàn bộ chuỗi cung ứng, các tập đoàn sản xuất xe hơi hàng đầu như Volvo, BMW, Mercedes-Benz cho đến các “gã khổng lồ” công nghệ như Microsoft và Meta đang ráo riết săn lùng nguồn cung “thép xanh” (green steel). Đáng chú ý, các khách hàng quốc tế sẵn sàng chi trả thêm hàng triệu đồng cho mỗi tấn vật liệu phát thải thấp, biến tiêu chuẩn môi trường từ một chi phí tuân thủ trở thành lợi thế thương mại cốt lõi.
Giải Mã Bản Chất Công Nghệ Luyện Kim Phát Thải Thấp
Theo phân tích từ tổ chức dữ liệu carbon quốc tế Sylvera, để chế tạo một tấn thép thô bằng phương pháp lò cao truyền thống kết hợp lò thổi oxy cơ bản (BF-BOF – phương pháp hiện chiếm tới 70% tổng sản lượng luyện kim toàn cầu), nhà máy phải tiêu thụ một lượng than mỡ luyện cốc khổng lồ để hoàn nguyên quặng sắt. Quy trình hóa học này xả thẳng vào khí quyển khoảng 1,8 đến 2,2 tấn khí CO2 trên mỗi tấn thép thành phẩm.
Khác với ngành xi măng có thể cải tạo tuần tự từng công đoạn đốt, ngành thép muốn triệt tiêu dấu chân carbon bắt buộc phải tái cấu trúc toàn diện chu trình luyện cán cốt lõi. Hiện nay, “thép xanh” không còn là một khái niệm nhãn dán đơn thuần mà được phân loại theo dải phổ phát thải giảm dần thông qua hai lộ trình kỹ thuật chính:
- Tái chế thép phế liệu qua lò điện hồ quang (EAF): Nấu chảy thép vụn thứ cấp bằng năng lượng điện. Khi toàn bộ nguồn điện đầu vào được cấp từ năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời, thủy điện), cường độ phát thải khí nhà kính có thể giảm ngoạn mục xuống chỉ còn 0,2 đến 0,5 tấn CO2 trên mỗi tấn thép. Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất của lộ trình này là nguồn cung phế liệu chất lượng cao trên thế giới có giới hạn nhất định, trong khi nhiều chi tiết thép kỹ thuật cao trong ngành ô tô, đường sắt và dầu khí vẫn bắt buộc phải sản xuất từ phôi thép nguyên sinh luyện từ quặng sắt.
- Hoàn nguyên trực tiếp bằng khí hydro (H2-DRI-EAF): Được xem là lời giải triệt để nhất cho thép nguyên sinh không phát thải. Công nghệ này sử dụng khí hydro sạch (green hydrogen) thay thế hoàn toàn cho than cốc trong tháp hoàn nguyên quặng sắt dạng viên (DRI). Phản ứng khử oxy từ quặng sắt khi đó chỉ giải phóng hơi nước thay vì khí CO2. Kết hợp với lò điện hồ quang, lượng phát thải được ép xuống mức kỷ lục 0,3 đến 0,5 tấn CO2/tấn thép. Dù vậy, phương pháp này đòi hỏi nguồn vốn đầu tư tài sản cố định (CapEx) khổng lồ, đi kèm hạ tầng điện sạch và nguồn cung hydro quy mô lớn với giá thành cạnh tranh.
Thị Trường Chấp Nhận Mức Giá Chênh Lệch 160 Euro Mỗi Tấn
Dù chi phí sản xuất thép xanh hiện cao hơn đáng kể so với thép thông thường, thị trường kim loại quốc tế đang chứng kiến làn sóng ký kết các hợp đồng bao tiêu dài hạn (offtake agreements) từ các nhà tiêu thụ công nghiệp lớn.
Dữ liệu ghi nhận từ hội nghị năng lượng do Dow Jones Energy tổ chức tại Düsseldorf (Đức) cho thấy, các nhà sản xuất xe hơi và nhà thầu xây dựng tại châu Âu hiện sẵn sàng trả mức giá chênh lệch (green premium) từ 150 đến 160 euro/tấn (tương đương khoảng 4 đến 4,3 triệu đồng/tấn) đối với các lô thép phát thải thấp trong các hợp đồng giao dịch thử nghiệm. Ngay cả đối với các đơn hàng giao ngay quy mô lớn, mức thặng dư giá vẫn được duy trì ổn định quanh ngưỡng 100 euro/tấn.
Động lực thúc đẩy làn sóng chi trả mức giá cao này xuất phát từ bài toán tài chính thực tế khi đối mặt với cơ chế CBAM của EU. Thay vì thụ động chờ đợi nộp các khoản thuế phạt carbon đắt đỏ (với giá chứng chỉ CBAM hiện neo cao quanh mức hơn 75 USD đến 80 USD/tấn CO2), việc chủ động mua thép xanh giúp các nhà nhập khẩu khấu trừ trực tiếp nghĩa vụ tài chính tại cửa khẩu châu Âu. Hơn nữa, việc tích hợp thép xanh giúp các tập đoàn như Volvo hay BMW bảo vệ vị thế cạnh tranh cho các dòng xe điện cao cấp, đáp ứng tiêu chuẩn bền vững theo phạm vi phát thải gián tiếp (Scope 3).
Tuy nhiên, thị trường giao dịch thép xanh cũng đang đối mặt với các rào cản kỹ thuật phức tạp, đặc biệt là các quy chuẩn khắt khe về xác minh nguồn gốc xuất xứ chuỗi cung ứng, chứng nhận lượng phát thải cơ sở và kiểm định địa điểm đúc phôi thép (melt and pour) nhằm ngăn ngừa tình trạng gian lận nhãn mác.
Bài Toán Cạnh Tranh Của Ngành Thép Việt Nam
Làn sóng chuyển dịch xanh toàn cầu đang tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến năng lực cạnh tranh của ngành thép Việt Nam – quốc gia hiện nằm trong nhóm 10 nhà sản xuất thép lớn nhất hành tinh. Với cơ cấu sản lượng xuất khẩu chịu ảnh hưởng lớn từ các thị trường phát triển như Mỹ, EU và các quốc gia áp dụng tiêu chuẩn ESG khắt khe, việc thích ứng với các hàng rào carbon đã trở thành điều kiện sống còn.
Theo đánh giá từ Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), ngành thép trong nước đang đứng trước sức ép chuyển đổi chưa từng có. Ông Nghiêm Xuân Đa, Chủ tịch VSA, khẳng định xanh hóa không còn là câu chuyện mang tính khuyến khích hay lựa chọn đơn thuần, mà là điều kiện tiên quyết để giữ vững thị phần và duy trì chuỗi cung ứng quốc tế. Thách thức lớn nhất đối với các nhà luyện kim nội địa hiện nay là bài toán cân bằng giữa yêu cầu cắt giảm cường độ phát thải với việc bảo toàn hiệu quả sản xuất kinh doanh, trong bối cảnh các công nghệ luyện thép sạch đòi hỏi suất đầu tư hàng nghìn tỷ đồng cùng thời gian thu hồi vốn kéo dài hàng thập kỷ.
Để giải quyết bài toán hóc búa này, Bộ Công Thương cùng các cơ quan chức năng định hướng xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ chuyển đổi xanh đồng bộ dựa trên 3 trụ cột chiến lược:
- Công nghệ xanh: Khuyến khích các tổ hợp luyện kim lớn từng bước đầu tư nâng cấp công nghệ thu hồi nhiệt dư, tối ưu hóa hiệu suất lò cao và chuẩn bị lộ trình ứng dụng công nghệ hoàn nguyên trực tiếp hoặc lò điện tiên tiến.
- Nguyên liệu và năng lượng sạch: Gia tăng tỷ lệ sử dụng thép phế liệu chất lượng cao trong các mẻ luyện, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) từ nguồn năng lượng tái tạo.
- Thể chế và cơ chế tài chính: Hoàn thiện khung pháp lý về tiêu chuẩn định lượng ESG cấp quốc gia, thiết lập cơ chế tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi cho các dự án giảm phát thải, đồng thời đẩy nhanh tiến độ vận hành sàn giao dịch hạn ngạch carbon nội địa minh bạch, hướng tới sự liên thông và công nhận lẫn nhau với các cơ chế quốc tế.
Cuộc đua sản xuất và thương mại hóa thép xanh đang vẽ lại trật tự cạnh tranh của ngành công nghiệp luyện kim thế giới. Những doanh nghiệp chủ động làm chủ quy trình kiểm kê khí nhà kính, tối ưu hóa năng lượng và đầu tư công nghệ sạch sẽ nắm bắt được cơ hội thu về mức thặng dư giá cao; ngược lại, các cơ sở sản xuất phụ thuộc vào công nghệ thâm dụng than đá truyền thống sẽ dần bị loại khỏi chuỗi giá trị xuất khẩu toàn cầu.
Xem thêm các sản phảm khác của Hương Đạt
