Sau 15 năm chấp nhận cơ chế định giá theo chỉ số giao ngay bằng đồng USD do các hãng tài chính phương Tây chi phối, Trung Quốc đang chủ động viết lại luật chơi trên thị trường quặng sắt đường biển. Bằng việc tập trung quyền mua về một đầu mối duy nhất mang tên Tập đoàn Tài nguyên Khoáng sản Trung Quốc (CMRG), kết hợp cùng nguồn cung mới từ siêu mỏ Simandou và chính sách siết công suất trong nước, cán cân quyền lực đàm phán giá đang dịch chuyển rõ rệt.
Từ thế phân tán bị động đến khối độc quyền mua CMRG
Năm 2010, cơ chế đàm phán giá quặng sắt theo chuẩn thường niên (annual benchmark) kéo dài hơn 4 thập kỷ chính thức sụp đổ, nhường chỗ cho cơ chế định giá giao ngay biến động hàng ngày theo chỉ số Platts IODEX và sàn giao dịch Singapore (SGX). Mặc dù sản xuất hơn một nửa lượng thép thô và tiêu thụ trên 70% lượng quặng sắt vận tải đường biển thế giới, Trung Quốc lại rơi vào thế yếu do hàng trăm nhà máy thép nội địa tự mua sắm riêng lẻ và gián tiếp cạnh tranh đẩy giá lên. Nhóm “Big 4” khai khoáng gồm BHP, Rio Tinto, Vale và Fortescue gần như nắm trọn lợi nhuận, trong khi các nhà máy thép Trung Quốc gánh trọn rủi ro nguyên liệu đầu vào.
Nhằm đảo ngược tình thế, tháng 7/2022, Bắc Kinh thành lập CMRG với vốn điều lệ 20 tỷ Nhân dân tệ, đặt trụ sở tại Hùng An dưới sự quản lý của SASAC, mang sứ mệnh nâng cao quyền định giá quặng sắt. Theo tổ chức nghiên cứu Wood Mackenzie, CMRG hiện đại diện đàm phán cho hơn 50% lượng quặng nhập khẩu của Trung Quốc, tương đương trên 600 triệu tấn mỗi năm. Sự hợp nhất này chính thức biến CMRG thành một khối độc quyền mua (monopsony) có quy mô chưa từng có trong lịch sử ngành khoáng sản.
Chiến thuật gây sức ép lên các tập đoàn khai mỏ lớn
Sức nặng của khối độc quyền mua bắt đầu bộc lộ rõ nét trong chu kỳ đàm phán hợp đồng cho năm 2026:
- Thỏa hiệp từ BHP và Anglo American: Sau khi các nhà máy Trung Quốc dừng mua các dòng quặng Jimblebar Blend Fines và Jinbao Fines kéo dài 7 tháng, BHP đã phải nhượng bộ vào tháng 4/2026. Hợp đồng dài hạn đến tháng 6/2027 được ký kết với điều khoản nâng chiết khấu thương mại lên 1,8%, hỗ trợ cước vận tải biển và đặc biệt là chấp nhận cơ chế thanh toán một phần bằng đồng Nhân dân tệ tham chiếu giá cảng nội địa. Đến giữa tháng 8/2026, Anglo American (thông qua Kumba Iron Ore) cũng ký hợp đồng 1 năm cung cấp 8–10 triệu tấn quặng chất lượng cao cho CMRG.
- Thế giằng co gay gắt với Fortescue và Rio Tinto: Trung Quốc dừng nhập các dòng quặng phẩm cấp thấp của Fortescue, khiến lượng tồn kho cảng của các dòng này vọt tăng gần 28% lên hơn 7 triệu tấn vào trung tuần tháng 8/2026. Song song đó, CMRG yêu cầu các nhà máy tạm ngừng đàm phán riêng lẻ với Rio Tinto và yêu cầu 12 công ty thương mại lớn phải giao dịch quặng trên nền tảng số riêng của tập đoàn để kiểm soát dữ liệu giá. Trước sức ép này, các hãng khai khoáng Australia thậm chí đã phải cân nhắc lập bàn bán hàng chung (single selling desk) để đối phó.
Cứu vãn biên lợi nhuận mỏng và làn sóng “chống nội quyển”
Động lực thúc đẩy Bắc Kinh gom quyền mua quặng bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng lợi nhuận của ngành thép nội địa khi thị trường bất động sản trầm lắng kéo dài. Tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu của các doanh nghiệp thành viên CISA từng chạm đáy 0,71% vào năm 2024 và chỉ phục hồi nhẹ lên 1,46% trong quý I/2026.
Để triệt tiêu tình trạng cạnh tranh phá giá lẫn nhau, chính phủ Trung Quốc đẩy mạnh chiến dịch “chống nội quyển”. Sản lượng thép thô năm 2025 bị kéo giảm xuống 960,8 triệu tấn (lần đầu dưới 1 tỷ tấn từ năm 2020). Sang năm 2026, xuất khẩu thép thành phẩm 7 tháng đầu năm giảm 4,4% trước làn sóng điều tra phòng vệ thương mại từ EU, Hàn Quốc, Việt Nam và áp lực từ cơ chế CBAM. Đặc biệt, từ ngày 18/5/2026, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin (MIIT) ban hành quy định thay thế công suất thép với tỷ lệ tối thiểu 1,5:1 (phải đóng cửa 1,5 tấn công suất cũ mới được xây 1 tấn mới), trực tiếp siết chặt nguồn cung thép thô từ gốc và hạ nhiệt nhu cầu tranh mua quặng.
Đòn bẩy chiến lược từ siêu mỏ Simandou
Vũ khí dài hạn giúp Trung Quốc phá vỡ thế độc quyền nguồn cung quặng sắt là đại dự án Simandou tại Guinea – mỏ quặng chưa khai thác lớn nhất thế giới với trữ lượng hơn 2 tỷ tấn (hàm lượng Fe trên 65%). Dự án có sự góp vốn của các liên danh nhà nước Trung Quốc như China Baowu, Chinalco kết hợp cùng Rio Tinto và chính quyền sở tại.
Sau khi xuất lô hàng thương mại đầu tiên vào cuối năm 2025, sản lượng khai thác tại Simandou đang tăng tốc ấn tượng từ 600.000 tấn/tháng hồi đầu năm lên 2,2 triệu tấn vào tháng 5/2026. Dự án hướng tới mốc công suất cực đại 120 triệu tấn/năm (chiếm khoảng 7% nguồn cung đường biển toàn cầu). Dù chưa thể thay thế hoàn toàn nguồn quặng từ Australia và Brazil (vốn chiếm hơn 70% thị phần nhập khẩu), Simandou đóng vai trò là “Kế hoạch Đá Tảng” giúp làm loãng mức độ tập trung nguồn cung và tạo thêm quân bài chiến lược trên bàn đàm phán giá.
Triển vọng xu hướng giá quặng sắt thế giới
Giá quặng sắt bình quân chuẩn 62% Fe CFR Trung Quốc đã giảm từ mức đỉnh 161,7 USD/tấn (năm 2021) xuống quanh 100,2 USD/tấn (năm 2025). Theo dự báo từ Fitch Ratings, S&P Global và Westpac IQ, giá quặng sẽ tiếp tục xu hướng giảm cơ cấu: duy trì vùng 95–100 USD/tấn trong năm 2026, lùi về 85–90 USD/tấn năm 2027 và rơi xuống 75–80 USD/tấn vào năm 2028 khi sản lượng Simandou ồ ạt đổ bộ thị trường.
Mặc dù chưa thể đơn phương ấn định giá toàn cầu, Trung Quốc đã thành công trong việc thu hẹp khoảng cách quyền lực với các tập đoàn khai khoáng. Trật tự thị trường quặng sắt đang bước vào kỷ nguyên mới: nơi một hệ thống định giá song song bằng đồng Nhân dân tệ và chỉ số nội địa dần khẳng định chỗ đứng bên cạnh hệ thống định giá USD truyền thống.
Xem thêm các loại ống thép khác của Hương Đạt
