Áp Lực Cơ Chế CBAM: Doanh Nghiệp Nguy Cơ Mất Hơn 100 USD Mỗi Tấn Thép Sang Thị Trường EU

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đang đặt các ngành hàng xuất khẩu thâm dụng năng lượng của Việt Nam trước phép thử sống còn. Nếu chậm trễ trong việc chuyển đổi xanh và cắt giảm cường độ phát thải khí nhà kính, doanh nghiệp thép trong nước đối mặt nguy cơ phải gánh thêm chi phí bù đắp lên tới hàng trăm USD cho mỗi tấn sản phẩm cập cảng châu Âu, trực tiếp xóa sổ biên lợi nhuận kinh doanh.

Khoảng cách phát thải thực tế và bài toán chi phí trăm tỷ

Chia sẻ bên lề hội thảo “Áp lực CBAM, ESG”, ông Hoàng Anh Dũng – Tổng giám đốc Công ty Intracom (đơn vị trực tiếp tư vấn chiến lược chuyển đổi xanh cho các doanh nghiệp xuất khẩu lớn) – cảnh báo rằng những đơn vị chậm chân sẽ chịu tổn thất tài chính cực kỳ nặng nề. Theo mô hình tính toán dựa trên mức phát thải trung bình ngành, mỗi tấn thép xuất khẩu sang EU vượt hạn mức phát thải sẽ phải chịu khoản chi phí bù đắp hơn 100 USD.

Mức chi phí phạt phát thải này xuất phát từ độ chênh lệch quá lớn giữa công nghệ sản xuất trong nước so với tiêu chuẩn ngặt nghèo của châu Âu:

• Ngành thép: Trung bình mỗi tấn thép thành phẩm sản xuất tại Việt Nam phát thải khoảng 2,5 tấn CO2, cao gần gấp 3 lần ngưỡng tiêu chuẩn cho phép của EU.
• Ngành nhôm: Tỷ lệ này thậm chí còn báo động hơn khi mỗi tấn nhôm sản xuất nội địa thải ra tới 14 tấn CO2, trong khi trần quy định của EU chỉ dừng ở mức hơn 1,4 tấn CO2/tấn.

Đặt vào bài toán thực tế của các đơn hàng xuất khẩu, một doanh nghiệp thép bán hàng với mức giá khoảng 500 – 550 USD/tấn, nếu xuất khẩu lô hàng quy mô 100.000 tấn sang EU, số tiền thuế carbon phải nộp bổ sung ước tính lên đến 300 tỷ đồng. Khoản chi phí phát sinh này tương đương khoảng 20% tổng giá trị đơn hàng, tước đi toàn bộ lợi thế cạnh tranh về giá của thép Việt Nam. Đối với ngành nhôm (giá bán khoảng 3.200 USD/tấn), số tiền bù đắp do chênh lệch phát thải có thể lên tới cả nghìn USD mỗi tấn sản phẩm.

Cơ chế vận hành của CBAM và rào cản từ tín chỉ carbon nội địa

Cơ chế CBAM đã chính thức có hiệu lực và áp dụng trực tiếp đối với 6 nhóm ngành hàng có mức độ phát thải lớn gồm: sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydrogen. Theo quy định, các lô hàng có cường độ phát thải vượt ngưỡng tiêu chuẩn sẽ bắt buộc phải mua chứng chỉ CBAM từ Ủy ban châu Âu (EC) để bù đắp phần phát thải thặng dư. Hiện nay, giá chứng chỉ carbon được EC công bố định kỳ theo quý đang neo ở mức cao, vượt ngưỡng 75 USD cho mỗi tấn CO2.

Đáng lưu ý, phạm vi điều chỉnh của CBAM không chỉ dừng lại ở nguyên liệu thô. Dù Việt Nam chưa xuất khẩu nhôm nguyên khối số lượng lớn sang EU, cơ chế này vẫn truy quét đến từng linh kiện nhỏ đi kèm sản phẩm hoàn chỉnh, ví dụ như ốc vít thép, bản lề hay nẹp nhôm gắn trên các kiện hàng bàn ghế gỗ xuất khẩu.

Tại thị trường trong nước, dù Việt Nam đã bước đầu thí điểm sàn giao dịch carbon từ tháng 6/2026 cho ba ngành cốt lõi là sắt thép, xi măng và nhiệt điện với mức giá hạn ngạch dao động quanh 5 USD/tấn CO2, cơ chế này vẫn chưa thể giải cứu nhà xuất khẩu. Mức giá nội địa chỉ bằng khoảng 1/15 so với thị trường carbon châu Âu, và quan trọng nhất là phía EU kiên quyết từ chối chấp nhận việc bù trừ nghĩa vụ CBAM bằng các tín chỉ hay hạn ngạch carbon nội địa này.

Khoảng trống thể chế ESG và làn sóng siết tiêu chuẩn toàn cầu

Bên cạnh áp lực tài chính trực tiếp, việc triển khai chuyển đổi xanh của doanh nghiệp Việt Nam đang gặp rào cản lớn do thiếu hụt khung pháp lý đồng bộ. Ông Nguyễn Quang Huân, Chủ tịch HĐQT Công ty Halcom Việt Nam, chỉ rõ thị trường vẫn tồn tại khoảng trống chính sách khi chưa có khung thể chế hướng dẫn cụ thể các tiêu chí ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) ở cấp quốc gia. Tình trạng này khiến nhiều doanh nghiệp lúng túng, chưa nắm rõ tiêu chuẩn định lượng cho từng phân ngành và chưa biết cơ quan nào có thẩm quyền chính thức cấp xác nhận đạt chuẩn.

Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không còn là sự lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành yêu cầu sống còn để giữ chân khách hàng quốc tế. Ông Nguyễn Bá Hải, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Xúc tiến Thương mại và Đầu tư (Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương), nhấn mạnh việc đáp ứng chuẩn mực phát thải và ESG là điều kiện tiên quyết để tồn tại trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Áp lực này đang lan rộng nhanh chóng sang các thị trường châu Á. Vừa qua, Hàn Quốc đã chính thức thông qua chính sách áp dụng cơ chế CBAM và khung tiêu chuẩn ESG vào toàn bộ hệ thống sản xuất. Các tập đoàn kinh tế đa quốc gia (chaebol) hàng đầu như Samsung, Hyundai đang ráo riết triển khai các tiêu chuẩn này đến toàn bộ mạng lưới nhà cung ứng cấp dưới. Do đó, các doanh nghiệp vệ tinh tại Việt Nam nằm trong chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp Hàn Quốc và châu Âu buộc phải khẩn trương chuyển đổi dây chuyền công nghệ giảm phát thải nếu không muốn bị loại khỏi chuỗi giá trị quốc tế.